Psychopathie: Mythe versus realiteit en de impact op de werkvloer
Vorige week schreef onze collega Marijn Tingen over de narcistische persoonlijkheid. Deze week gaan we in op het fenomeen psychopathie wat we regelmatig op de werkvloer tegen komen. Vaak is er verwarring over deze twee concepten en dat is niet vreemd want er zijn wel degelijk raakvlakken. Wat de narcistische en de psychopathische persoonlijkheid gemeen hebben is egocentriciteit: het op zichzelf en op eigen behoeftebevrediging gefocust zijn. Wat de narcistische persoonlijkheid uniek maakt is de grandiositeit. Deze individuen hebben een sterke behoefte aan bewondering, ze doen er veel aan om in het middelpunt van de belangstelling te staan en voelen zich al gauw ontregeld en boos als ze gekrenkt of afgewezen worden.
Bij de psychopaat staat de ongevoeligheid, de kilheid, op de voorgrond, en in veel mindere mate de behoefte aan admiratie. De stoornis bij de psychopaat zit hem in het feit dat er een onvermogen is om sociaal-emotioneel te verbinden met een ander persoon. Ze vinden het heel moeilijk te bevatten dat een ander persoon gevoelens heeft en begrijpen niet goed wat er in een ander omgaat. Ze kunnen zich daar niet in verplaatsen. Dit wordt vaak ook een gebrek aan empathisch vermogen genoemd. De bekende psycholoog, dr. Robert Hare, specialist op het gebied van psychopathie, legt uit dat voor een psychopaat het net zo ingewikkeld is te snappen wat emoties zijn, zoals medelijden, schuldgevoel en schaamte, als voor een kleurenblinde te begrijpen hoe de kleur rood eruitziet.
En toch kan de psychopaat die emoties tot op zekere hoogte goed veinzen: acteren en de ander doen geloven dat er wel degelijk een diepgaand gevoelsleven bestaat. “They know the words, but not the music” zegt dr. Hare hierover. Ze voelen het niet echt.
Het is bekend dat mensen die over een langere periode van dichtbij veel tijd met een psychopathisch persoon hebben doorgebracht, melden dat ze na verloop van tijd wel zijn gaan beseffen dat er iets aan de hand is. Er mist iets, en wel op emotioneel, gevoelsmatig vlak. In hun uitleg hoor je dan vaak zinsneden als: ’verplaatst zich niet in een ander’. ‘Gemakkelijk iemand voor het karretje spannen of manipuleren voor eigen voordeel’, ‘maakt ongepaste opmerkingen in bijzijn van anderen terwijl je zou moeten snappen dat zoiets zeggen duidelijk grensoverschrijdend is’, ‘liegt gemakkelijk’, ‘is snel agressief als hij zijn zin niet krijgt en lijkt zich daar achteraf niet schuldig daarover ter voelen’, ‘zoekt voortdurend grenzen en spanning op’, en ‘gedraagt zich onverantwoord’.
De psychopaat als collega
Als een psychopathisch persoon betrokken is bij incidenten van sociale onveiligheid en grensoverschrijdend gedrag zien we in veel gevallen dat het gedrag al langere tijd een probleem is en ook dat het niet bij een incident is gebleven. Het heeft lang geduurd voordat iemand aan de bel is gaan trekken. Collega’s van de persoon zijn vaak gefrustreerd en vooral ook bang. Ze durven geen actie te ondernemen, uit angst voor represailles. In veel gevallen wordt de persoon in kwestie vermeden en kiezen collega’s en ook leidinggevenden ervoor het ongewenste gedrag te negeren, of te bagatelliseren. Als er al iemand is geweest die getracht heeft de persoon op zijn gedrag aan te spreken, heeft dit nauwelijks enig effect op de situatie. Problemen worden ontkend of op anderen afgeschoven. Óf de persoon wordt agressief en gaat het gevecht aan.
Psychopaten laten zich niet zomaar uit het veld slaan en streven voortdurend naar een nog betere, beter betaalde of meer seniore positie. Ze voelen zich aangetrokken tot machtsposities en geld. Manipulatie, mensen tegen elkaar uitspelen en onder druk zetten wordt gemakkelijk ingezet om eigen doelen te bereiken. Het essentiële punt is dat, indien zij op hun roekeloze en agressieve attitude worden aangesproken, er geen gevoel van schaamte, schuldgevoel of berouw wordt aangewakkerd. Dergelijke emoties zullen dus ook nimmer de drijfveer zijn om het bedrijf te verlaten. Het is dus ook niet vreemd dat dergelijke individuen soms jarenlang in een organisatie kunnen werken, ondanks meerdere incidenten.
Helaas zien we te vaak dat niet de (psychopathische) dader maar het slachtoffer van het grensoverschrijdende gedrag het bedrijf uiteindelijk verlaat. Bedrijven verliezen daarmee in veel gevallen kostbare en waardevolle medewerkers. De schade die wordt aangericht wordt doorgaans door organisaties onderschat: ontslag, langdurige uitval, verhoogde ziekmelding, gebrek aan motivatie, stress, moeite zich te kunnen concentreren, enzovoort, onder personeel zijn bekende verschijnselen en dit heeft vanzelfsprekend invloed op de werkprestaties.
De voordelen van een psychopathische persoonlijkheid
Psychopaten voelen zich thuis in competitieve en hiërarchische werkomgevingen, en juist die vastgeroeste persoonlijkheidseigenschappen waar ze zo bekend om staan, oppervlakkige charme, manipulatief gedrag, gebrek aan angst en schaamte kan hen juist helpen om hogerop te komen.
Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat psychopaten die hoge posities bekleden in een organisatie vaak geprezen worden voor hun charisma en vermogen om nieuwe ideeën te ontwikkelen. Ze kunnen doelgericht en strategisch opereren en zijn in staat snel ingewikkelde of emotioneel beladen beslissingen te nemen. Strategische besluiten die voordelig zijn voor de bestuurder zelf en wellicht ook voor het bedrijf, maar vaak niet voor medewerkers. Aan het persoonlijke leed dat zij veroorzaken hebben zij, in de kern, geen boodschap aan. De meedogenloosheid in zakelijke beslissingen is opvallend.
Interessant om te melden is dat wetenschappelijke studies laten zien dat de werkelijke prestaties die de psychopathische leider daadwerkelijk levert doorgaans niet goed, ronduit zwak zijn. Hoe meer psychopathisch, hoe slechter de prestaties.
Hoe vaak komt psychopathie voor?
Psychopathie roept vaak beelden op van moordzuchtige criminelen en gewetenloze seriemoordenaars. Hollywood heeft ons geleerd dat psychopaten bloeddorstige individuen zijn, maar de realiteit is veel subtieler. Psychopaten zijn niet altijd gewelddadig en de meesten functioneren in de maatschappij, in relaties en op de werkvloer. Zoals gezegd kunnen ze charmant, intelligent en overtuigend overkomen, maar missen op cruciale momenten empathie, schuldgevoel en een moreel kompas. Dit maakt hen gevaarlijk op een manier die minder zichtbaar is, maar des te destructiever kan zijn.
Ongeveer 1% van de samenleving voldoet aan de diagnostische criteria van psychopathie. Dat betekent ook dat er een behoorlijker groep is die net niet voldoet aan de criteria die voor een officiële diagnose worden vereist, de zogenaamde sub-klinische groep. Ze hebben de diagnose niet, maar dat betekent nog niet dat ze geen destructief gedrag vertonen. Onderzoek van de genoemde wetenschapper Robert Hare suggereert dat het percentage psychopaten op hogere en bestuurlijke functies in organisaties hoger is dan in de algemene samenleving: tussen de 4 en 5%.
Psychopathie en risico
De boodschap moge helder zijn: psychopathische eigenschappen kunnen de persoon een succesvolle carrière opleveren, terwijl ze tegelijkertijd funest kunnen zijn voor de organisatie en mensen om hen heen.
De risico’s van een psychopaat in een leidinggevende functie kunnen als volgt worden samengevat.
- Ethische risico’s: Manipulatie, misbruik van macht en een organisatiecultuur gekenmerkt door angst en wantrouwen.
- Financiële schade: Risicovol gedrag, fraude of roekeloze beslissingen zonder rekening te houden met gevolgen.
- Verlies van talent: Medewerkers voelen zich ondermijnd, gestrest of opgebrand en vertrekken.
- Sociale onveiligheid: de persoon draagt niet bij aan een gezonde cultuur dat dient als basis voor het bestrijden van sociaal onveilig en grensoverschrijdend gedrag
- Geweldincidenten: de psychopaat is kwetsbaar voor het vertonen van machtsmisbruik, herhaaldelijk pestgedrag, intimidatie, vals beschuldigen, afpersen, stalking en bedreiging op de werkvloer.
- Reputatieschade: Als bekend wordt dat sprake is van bijvoorbeeld herhaaldelijk grensoverschrijdend gedrag en het uitblijven van een directieve aanpak, dan kan dit de reputatie van de organisatie ernstige schade toebrengen.
Herken jij dit gedrag in jouw organisatie?
De impact van psychopathisch gedrag op de werkvloer is vaak groot, maar blijft lang onder de radar. Herken jij signalen zoals manipulatie, angstcultuur, gebrek aan empathie of structureel grensoverschrijdend gedrag? Dan is het van groot belang om dit serieus te nemen.
Bij Dantes helpen we organisaties inzicht te krijgen in risicogedrag, creëren we bewustwording en ondersteunen we in het ontwikkelen van een sociaal veilig werkklimaat.
Neem vrijblijvend contact met ons op om te bespreken wat wij voor jouw organisatie kunnen betekenen.